Jak zgłosić nękanie w pracy i uzyskać reakcję pracodawcy (häirintä)?

Jeżeli w pracy spotyka cię powtarzające się poniżanie, wykluczanie lub inne niewłaściwe traktowanie, zgłoś to przełożonemu, a gdy sprawcą jest on sam — jego przełożonemu. Od chwili, gdy pracodawca dowie się o sprawie, musi podjąć dostępne mu działania, aby ją wyjaśnić i usunąć problem. Jeżeli w miejscu pracy nic się nie dzieje, możesz zwrócić się do swojego związku zawodowego albo do inspekcji pracy (työsuojeluviranomainen).

Poradnik jest dla pracowników zatrudnionych w Finlandii, którzy doświadczają nękania (häirintä) albo innego niewłaściwego traktowania (epäasiallinen kohtelu) i chcą, żeby pracodawca zareagował. Pomaga też odróżnić nękanie od rzeczowej krytyki lub zwykłego sporu w pracy. Nie dotyczy odszkodowań ani oceny, kto ponosi winę.

Co mówi prawo?

Fińska ustawa o bezpieczeństwie pracy (työturvallisuuslaki, 738/2002) w § 28 stanowi, że jeśli w pracy występuje nękanie lub inne niewłaściwe traktowanie pracownika, które szkodzi jego zdrowiu albo mu zagraża, pracodawca po uzyskaniu informacji o sprawie musi dostępnymi środkami podjąć działania, aby usunąć ten problem. Ta sama ustawa (§ 18) zobowiązuje również pracowników, by nie nękali innych.

Ustawa nie definiuje, jakie zachowanie jest nękaniem. Fiński Instytut Medycyny Pracy (Työterveyslaitos) zwraca uwagę, że nie robią tego także prace przygotowawcze do ustawy, a obowiązek pracodawcy powstaje wtedy, gdy zachowanie jest obiektywnie na tyle poważne, że może szkodzić zdrowiu pracownika.

Jeśli nękanie wiąże się z twoim pochodzeniem, obywatelstwem, językiem, wiekiem, zdrowiem lub inną cechą osobistą, zastosowanie ma też ustawa o równym traktowaniu (yhdenvertaisuuslaki, 1325/2014). Według jej § 14 pracodawca, który po uzyskaniu informacji o takim nękaniu nie podejmuje dostępnych mu działań, dopuszcza się dyskryminacji. Przy nękaniu seksualnym lub ze względu na płeć obowiązuje dodatkowo ustawa o równości kobiet i mężczyzn (609/1986).

Jak odróżnić nękanie od krytyki?

Centrum Bezpieczeństwa Pracy (Työturvallisuuskeskus, TTK) opisuje niewłaściwe traktowanie jako zachowanie wobec drugiej osoby sprzeczne z prawem, dobrymi obyczajami lub obowiązkami w pracy. Często jest systematyczne, ale może to być także pojedyncze zdarzenie. Nękanie TTK opisuje jako jedną z jego form: sytuację, w której ktoś jest systematycznie, wielokrotnie i przez dłuższy czas obiektem nacisku, obrażania lub podporządkowywania, co szkodzi jego zdrowiu. Według TTK sprawcą może być współpracownik, podwładny albo osoba z zewnątrz, na przykład klient; Työterveyslaitos podkreśla, że niewłaściwe traktowanie może też występować między przełożonym a pracownikiem.

Przykłady, które wymieniają TTK i Työterveyslaitos:

• powtarzające się, nieuzasadnione wtrącanie się w twoją pracę albo umniejszanie jej;
• poniżające polecenia lub niewłaściwe korzystanie z prawa kierowania pracą;
• pomijanie przy przekazywaniu informacji i wykluczanie z zespołu;
• groźby, przemoc fizyczna, oczernianie, rozpowszechnianie nieprawdy, publiczne upokarzanie;
• molestowanie seksualne lub nękanie ze względu na płeć.

Według tych źródeł nękaniem ani niewłaściwym traktowaniem nie są zazwyczaj:

• rzeczowe decyzje pracodawcy w ramach kierowania pracą, nawet jeśli są dla ciebie nieprzyjemne;
• rzeczowa, także krytyczna, informacja zwrotna o pracy;
• uzasadnione środki dyscyplinarne, na przykład upomnienie;
• różnice zdań i spory dotyczące pracy, nawet jeśli odbierasz je jako przykre;
• pojedyncza niestosowna uwaga — według Työterveyslaitos nie jest jeszcze nękaniem, nawet jeśli cię uraziła.

Jeśli nie masz pewności, jak ocenić swoją sytuację, porozmawiaj z przedstawicielem pracowników ds. bezpieczeństwa pracy (työsuojeluvaltuutettu), mężem zaufania (luottamusmies), przełożonym albo opieką zdrowotną dla pracowników (työterveyshuolto).

Krok po kroku: jak zgłosić nękanie w pracy?

1. Jeśli możesz, powiedz osobie, że nie akceptujesz jej zachowania

TTK zaleca, aby — jeśli to możliwe — najpierw jasno i konkretnie powiedzieć osobie, której zachowanie cię dotyka, co uważasz za niewłaściwe, i poprosić, by przestała. Jeśli nie chcesz robić tego sama lub sam, poproś o wsparcie työsuojeluvaltuutettu, luottamusmies albo innego współpracownika.

2. Zgłoś sprawę przełożonemu

Gdy zachowanie trwa mimo twojej prośby, zgłoś je swojemu przełożonemu (esihenkilö). Możesz też zwrócić się do työsuojeluvaltuutettu, który pomoże przekazać sprawę dalej. Według Työterveyslaitos to pracownik odpowiada za podniesienie sprawy, bo doświadczenie nękania jest subiektywne. Obowiązek pracodawcy powstaje wtedy, gdy sam zauważy problem albo się o nim dowie — na przykład od ciebie, työsuojeluvaltuutettu lub työterveyshuolto.

Zgłoszenie powinno być na tyle konkretne, żeby pracodawca mógł zareagować. Opisz własnymi słowami, co się wydarzyło, kiedy i jak wpływa to na twoją pracę. Pisemna wiadomość pomaga później ustalić, kiedy pracodawca dowiedział się o sprawie.

3. Gdy sprawcą jest twój przełożony

Zgłoś sprawę przełożonemu tej osoby. Wyższy przełożony ma wtedy wydać potrzebne polecenia i dopilnować, aby niewłaściwe traktowanie się skończyło.

4. Gdy przełożony nie reaguje

Zwróć się do wyższego przełożonego. Jeśli i wtedy w miejscu pracy nikt nie zajmie się wyjaśnieniem sprawy, TTK wskazuje kontakt z twoim związkiem zawodowym (ammattiliitto) albo z inspekcją pracy.

Co powinien zrobić pracodawca po zgłoszeniu?

Obowiązek działania obowiązuje bez względu na to, czy sprawa dotyczy relacji między pracownikami, czy pracownika i przełożonego. TTK opisuje, czego można oczekiwać:

• wyjaśnienie — pracodawca ma zbadać zgłoszenie bez zwłoki, w wystarczającym zakresie i bezstronnie; dotyczy to także zgłoszeń, w których nie podano nazwiska osoby zachowującej się niewłaściwie;
• ocena — na podstawie faktów pracodawca ocenia, czy doszło do nękania lub innego niewłaściwego traktowania, i jasno przekazuje wynik stronom;
• działania — jeśli tak, pracodawca dba o to, aby zachowanie ustało, na przykład przez przeniesienie sprawcy na inne stanowisko, zmianę grafiku albo upomnienie;
• monitorowanie — pracodawca obserwuje sytuację i reaguje od razu, jeśli uzgodnione zasady nie są przestrzegane.

Pracodawca może korzystać z pomocy ekspertów, na przykład työterveyshuolto, ale odpowiedzialność za wyjaśnienie sprawy pozostaje po jego stronie. Kierownik ds. bezpieczeństwa pracy (työsuojelupäällikkö) może pomagać przełożonym, a työsuojeluvaltuutettu wspierać cię w rozmowach i przy monitorowaniu sytuacji.

Työterveyslaitos wskazuje też, że na podstawie § 19 ustawy o bezpieczeństwie pracy pracodawca ma poinformować pracownika, który zgłosił problem, jakie działania podjęto albo planuje się podjąć. Jeśli tego nie wiesz, zapytaj o to wprost.

Uwaga: jeśli zgłosisz sprawę, ale nie zgodzisz się na dalsze kroki, pracodawca ma ograniczone możliwości działania. Według Työterveyslaitos powinien wtedy przynajmniej uważniej obserwować sytuację i sam reagować na zauważone problemy.

Kiedy zwrócić się do inspekcji pracy?

Nadzór nad bezpieczeństwem pracy w Finlandii sprawuje Wydział Bezpieczeństwa i Higieny Pracy fińskiego Urzędu Nadzoru (Lupa- ja valvontavirasto). InfoFinland podaje, że możesz poprosić inspekcję o pomoc, jeśli w pracy doświadczasz nękania lub dyskryminacji, a kontakt jest możliwy telefonicznie lub e-mailem.

TTK wyjaśnia, że w sprawach zgłaszanych przez pracowników inspekcja sprawdza przede wszystkim, czy pracodawca po uzyskaniu informacji o nękaniu wypełnił obowiązek działania. Kontakt z inspekcją nie zawsze prowadzi do kontroli. Według TTK porady telefoniczne inspekcji dla pracowników i pracodawców są dostępne pod numerem 0295 256 808.

Przy nękaniu związanym z pochodzeniem, językiem lub inną cechą osobistą ustawa o równym traktowaniu (§ 18) wskazuje, że jej przestrzeganie w pracy nadzorują inspekcja pracy oraz Rzecznik ds. Równości (yhdenvertaisuusvaltuutettu). Ta sama ustawa (§ 16) zakazuje gorszego traktowania osoby dlatego, że powołała się na swoje prawa albo uczestniczyła w wyjaśnianiu sprawy dyskryminacji.

Gdzie jeszcze szukać pomocy?

• Työsuojeluvaltuutettu — w miejscu pracy zatrudniającym co najmniej 10 osób pracownicy wybierają takiego przedstawiciela.
• Luottamusmies lub związek zawodowy — jeśli w miejscu pracy nie ma męża zaufania, a należysz do związku, skontaktuj się z nim bezpośrednio.
• SAK (Centralna Organizacja Fińskich Związków Zawodowych) — według InfoFinland prowadzi bezpłatne porady prawne w sprawach pracy także dla osób spoza związku, po fińsku i angielsku.
• Työterveyshuolto — jeśli sytuacja wpływa na twoje zdrowie.

O tym, co sprawdzić w samej umowie i warunkach zatrudnienia, przeczytasz w poradniku Umowa o pracę w Finlandii — co sprawdzić. Jeśli w pracy doszło do urazu, zobacz jak zgłosić wypadek przy pracy.

Poradnik opiera się na stronach Työterveyslaitos, Työturvallisuuskeskus i InfoFinland oraz na tekstach ustaw opublikowanych w Finlex.